Σεναριογράφοι και λεξικογράφοι

 

Ο λόγος που κοινοποιώ αυτό εδώ το ποστ σε ένα γλωσσικό μπλογκ δεν είναι το «Ένσταση, κυρία πρόεδρος [αντί: πρόεδρε]», όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς. Θα σταθώ σε κάτι άλλο που γράφει ο κ. Α. Καρίπογλου, ότι δηλαδή σε ένα ξένο καλό δικαστικό θρίλερ σίγουρα «είναι ακριβείς και οι παραμικρές δικονομικές λεπτομέρειες». Παρακολουθούσα κάποτε ένα σίριαλ, για το οποίο μάλιστα έκανα μια ανάρτηση με σαρκαστική διάθεση το 2019 (βλ. https://bit.ly/3hCLOeO). Πέρα από αυτά που αναφέρω σε εκείνο το ποστ, στο συγκεκριμένο σίριαλ λέγονταν μεγάλες ανακρίβειες για θέματα που ανήκουν σε διάφορους γνωστικούς τομείς. Μέλος της οικογένειάς μου μάλιστα, με το οποίο παρακολουθούσα το σίριαλ, μου επισήμαινε ανακρίβειες συνεχώς, λέγοντάς μου π.χ. ότι σε μια εταιρεία δεν γίνεται αυτό που μόλις είχαμε ακούσει από τα χείλη ενός ηθοποιού. Και τότε συνειδητοποίησα ότι η δουλειά του σεναριογράφου έχει ένα κοινό στοιχείο με του λεξικογράφου. Και οι δύο καλούνται να απλωθούν σε ένα σωρό γνωστικά πεδία, στα οποία εκ των πραγμάτων δεν γίνεται να είναι ειδικοί. Πρέπει λοιπόν να είναι πολύ προσεκτικοί και να ενημερώνονται και για την παραμικρή λεπτομέρεια.

Κλείνω με έναν καθόλου άσχετο σύνδεσμο: https://bit.ly/3vdM60K Οι ήρωες του κλασικού μυθιστορήματος «Μπουβάρ και Πεκυσέ» ασχολούνται με διάφορα αντικείμενα, όπως χημεία, ιατρική, αστρονομία, αρχαιολογία, ιστορία, λογοτεχνία, πολιτική και θεολογία, και παντού τα κάνουν θάλασσα. Αυτή βέβαια είναι η αστεία πλευρά του πράγματος.

Σχετικά με το ρήμα στιγματίζω

 

Όπως το ουσιαστικό στίγμα, έτσι και το ρήμα στιγματίζω ΔΕΝ χρησιμοποιείται πάντοτε αρνητικά. Έστω κι αν οι μη αρνητικές χρήσεις του στιγματίζω είναι λιγότερο συχνές ή και σπάνιες, επιβεβαιώνονται εύκολα από σχετικές διαδικτυακές αναζητήσεις («Σκέφτομαι [...] πώς έδωσε νόημα στην ύπαρξή μου, πώς τελικά στιγμάτισε τη ζωή μου» και αρκετά άλλα). Επίσης, όπως έχω γράψει με άλλες αφορμές, ένα γλωσσικό στοιχείο –λέξη, σημασία κτλ.– πρώτα υπάρχει στο στόμα των ομιλητών και μετά καταγράφεται στα λεξικά. Όταν δηλαδή δεν εντοπίζεται σε ένα λήμμα, δεν προκύπτει το συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει. Ακόμη όμως και αν κάποιος θεωρήσει εσφαλμένη μια χρήση ως μη καταγεγραμμένη σε λεξικά, η εν λόγω χρήση του στιγματίζω καλύπτεται από τη σημασία 3 του λεξικού Μπαμπινιώτη και την επίσης τρίτη σημασία του Χρηστικού Λεξικού. Ο ορισμός στο πρώτο λεξικό, παρά τα δύο καταγεγραμμένα παραδείγματα, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθεί και θετικά το στιγματίζω, ενώ πριν από τον ορισμό το δεύτερο λεξικό δηλώνει ξεκάθαρα ότι το ρήμα στη συγκεκριμένη σημασία μπορεί να έχει και θετική συνυποδήλωση, όπως άλλωστε δείχνει το πρώτο από τα τρία λεξικογραφικά παραδείγματα που ακολουθούν. Βέβαια, χρειάζεται έρευνα σε σώματα κειμένων για να αποφανθεί κανείς ποια είναι η προτιμότερη λεξικογραφική αντιμετώπιση του θέματος, αν είναι καλύτερο να διακριθεί σημασία ή υποσημασία για τέτοιες χρήσεις του στιγματίζω ή να δηλωθούν έμμεσα, μέσω παραδειγμάτων. Και οι εκτιμήσεις για το θέμα αυτό μπορεί να έχουν υποκειμενικό χαρακτήρα. Επιπροσθέτως, ο συντάκτης του ψηφίσματος θα μπορούσε πράγματι να επιλέξει π.χ. το ρήμα σημαδεύω, αλλά και τώρα δεν υπάρχει κανένα απολύτως θέμα αμφισημίας, γιατί από τα συμφραζόμενα είναι σαφέστατο ότι το ρήμα στιγματίζω δεν έχει χρησιμοποιηθεί εδώ με αρνητικές συνδηλώσεις. Συμπερασματικά, έστω και αν πρόκειται για λιγότερο συχνή ή και σπάνια χρήση, έστω και αν είναι συζητήσιμος ο χειρισμός του θέματος από τον λεξικογράφο, έστω και αν η διατύπωση στο σχολιαζόμενο ψήφισμα θα μπορούσε να είναι καλύτερη, το ρήμα στιγματίζω ΔΕΝ χρησιμοποιείται πάντοτε αρνητικά.

Ολυμπιάδα και Ολυμπιακοί αγώνες

 

Η λέξη ολυμπιάδα στη νέα ελληνική σημαίνει και «οι Ολυμπιακοί αγώνες». Στην αρχαιότητα η λέξη Ὀλυμπιάς πράγματι σήμαινε και τη χρονική περίοδο τεσσάρων χρόνων μεταξύ δύο διαδοχικών Ολυμπιακών αγώνων. Κριτήριο όμως για το πώς χρησιμοποιείται μια λέξη στη νέα ελληνική δεν είναι ο αρχαίος πρόδρομός της. Άλλωστε, αν ανατρέξει κανείς στο λήμμα ολυμπιάς του λεξικού Δημητράκου π.χ., θα συναντήσει και σημασίες που δεν υπάρχουν καν στη νέα ελληνική.

Επίσης, είναι αξιοσημείωτο ότι η δήθεν εσφαλμένη σημασία «οι Ολυμπιακοί αγώνες» υπάρχει και στην αρχαία ελληνική. Φαντάζομαι ότι σε μια αντιπαράθεση θα ήταν καταλυτικό το επιχείρημα ότι στα αρχαία ελληνικά Ὀλυμπιάς σήμαινε και τους Ολυμπιακούς αγώνες. Στην πραγματικότητα βέβαια ούτε αυτό είναι το στοιχείο που μας «επιτρέπει» να λέμε σήμερα ολυμπιάδα με τη σημασία των Ολυμπιακών. Κάλλιστα θα μπορούσε να είναι μια νεότερη σημασία.

Ας προστεθεί ότι τα πιο γνωστά νεοελληνικά λεξικά στο λήμμα ολυμπιάδα έχουν καταγράψει –και σωστά– και τη σημασία «οι Ολυμπιακοί αγώνες». Κι αυτό είναι ένα αξιοσημείωτο στοιχείο, όχι όμως ο λόγος για τον οποίο μπορούμε να χρησιμοποιούμε τη συγκεκριμένη σημασία. Τα γνωστότερα λεξικά της νέας ελληνικής απλώς περιγράφουν μια γλωσσική πραγματικότητα. Η «επίμαχη» σημασία ούτως ή άλλως υπάρχει και οι λεξικογράφοι, όπως οφείλουν, την καταγράφουν εκ των υστέρων.

Και μάλιστα υπάρχουν χρήσεις όπως Διεθνής Ολυμπιάδα Μαθηματικών. Επομένως, τι συζητάμε;

Σχετικός σύνδεσμος: https://bit.ly/3eLmoug

ΠΡΟΣΘΗΚΗ

Η συζήτηση είναι σε λάθος βάση. Η Ολυμπιάδα και οι Ολυμπιακοί αγώνες ούτε «πρέπει» ούτε «δεν πρέπει» να ταυτίζονται. Στην αρχαιότητα ολυμπιάδα έλεγαν και τους Ολυμπιακούς αγώνες και τη χρονική περίοδο των τεσσάρων ετών μεταξύ δύο συνεχόμενων Ολυμπιακών. Η λέξη είχε και τη μία και την άλλη σημασία. «Ο αρχαίος τρόπος μέτρησης του χρόνου» λοιπόν λεγόταν Ὀλυμπιάς.

Σχετικά με τη λέξη ξενοδοχία (2)

 

Άλλη μία περίπτωση στην οποία αντιστρέφεται η κανονική σειρά των πραγμάτων. Για να χρησιμοποιήσεις μια λέξη, υποτίθεται ότι πρέπει να την έχεις διαβάσει σε λεξικό. Στην πραγματικότητα, όπως μπορεί να καταλάβει ο καθένας, οι λεξικογράφοι εκ των υστέρων καταγράφουν τις λέξεις που χρησιμοποιούνται.

Ακολουθεί μια σειρά από επίσης άστοχα σχόλια, «αστεία» ή μη. Ένας από τους σχολιαστές γράφει:

«“Ξενοδοχία” σύμφωνα με το λεξικό του Γαζή είναι “το δέχεσθαι και φιλεύειν τους ξένους”! Τώρα η Νοτοπούλου τι ήθελε να πει, αυτό σηκώνει μεγάλη κουβέντα!».

Του απαντώ ότι η λέξη υπάρχει σήμερα και δηλώνει τον ξενοδοχειακό τομέα, τον κόσμο των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων. Προσθέτω ότι η σημασία της είναι σαφής, αν και όχι βέβαια ακριβώς η ίδια με την καταγεγραμμένη σε παλιά λεξικά, αφού σήμερα δηλώνει τον σχετικό κλάδο ή τομέα.

Και μου ανταπαντά ως εξής:

«δηλαδή θέλετε να μας πείσετε ότι η Νοτοπούλου, που δεν ξέρει να μιλήσει, συνειδητά χρησιμοποίησε τη συγκεκριμένη λέξη 😃😃😃!».

Δεν θέλω να πείσω κανέναν και για τίποτα. Και δεν ξέρω τι σημαίνει η λέξη συνειδητά στην προκειμένη περίπτωση. Η λέξη ξενοδοχία βεβαιότατα υπάρχει, ανεξάρτητα από την κατάρτιση της Κ. Νοτοπούλου.

Θα επαναλάβω αυτό που έγραψε στο Facebook γνωστός νομικός, που δεν έχει ιδεολογική συγγένεια με την Κ. Νοτοπούλου:

«Παιδιά, δεν θέλω να σας στεναχωρήσω, αλλά η λέξη “ξενοδοχία” υπάρχει και σημαίνει ακριβώς αυτό που εννοούσε η Νοτοπούλου. Βρέστε κάτι άλλο».

 

Σχετικά με τη λέξη ξενοδοχία

«[...] δεν μπορεί να διεκδικεί ασυλία από την αμφισβήτηση και τη σάτιρα με το επιχείρημα ότι ο καθένας μπορεί να κάνει γραμματικά και συντακτικά λάθη. Ακόμη κι αν θεωρηθεί ότι λοιδορείται άδικα».

Το θέμα είναι ότι στην προκειμένη περίπτωση η Κ. Ν. δεν έκανε κανένα γλωσσικό –γραμματικό, συντακτικό ή άλλο– λάθος. Εννοείται ότι κανείς δεν έχει ασυλία από την αμφισβήτηση και τη σάτιρα, αλλά τέτοια ασυλία δεν έχουν ούτε αυτοί που αμφισβητούν και σατιρίζουν. Και οι κρίνοντες κρίνονται. Αν μάλιστα νομίζουν ότι η συγκεκριμένη πολιτικός χρησιμοποίησε μια ανύπαρκτη λέξη, έχουν άδικο. Δεν μπορεί να «θεωρηθεί» άδικη η λοιδορία, αλλά είναι όντως άδικη.

Απαντάω και σε δύο σχόλια που έγιναν κάτω από τη σχολιαζόμενη ανάρτηση (βλ. εδώ):

1) «Γι’ αυτό γράφω “ακόμη κι αν θεωρηθεί ότι λοιδορείται άδικα”. Λέω “να θεωρηθεί” διότι πρώτον, η ορθότητα μιας χρήσης κρίνεται ακριβώς από το πώς χρησιμοποιείται, όχι μόνο από το εάν η λέξη υπάρχει στα λεξικά. Το να επαναλάβει κάποιος μια λέξη που υπάρχει στα λεξικά δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιείται σωστά. Δεύτερον, δεν χρησιμοποίησε τον όρο σε έναν κύκλο στον οποίο ίσως είναι οικείος, αλλά τον απηύθυνε γενικά όπου δεν συνηθίζεται».

Η λοιδορία βασίστηκε στο ότι η λέξη ξενοδοχία είναι δήθεν ανύπαρκτη. Η συγκεκριμένη λέξη όμως και υπάρχει και δεν έχει τίποτα το μη «ορθό». Το αν έχει καταγραφεί ως λήμμα σε ένα λεξικό είναι άλλο θέμα – όπως και η χρήση της εκτός ενός κύκλου στον οποίο θα ήταν ίσως οικεία.

2) «Το γεγονός ότι συναντάται μία φορά στον Ξενοφώντα κι άλλη μία στον Θεόφραστο, ενώ το Liddell-Scott σημειώνει ότι πρέπει να διορθωθεί σε ξενοδοκία, δεν νομιμοποιεί καμία χρήση σήμερα, όταν απουσιάζει από τα επίσημα λεξικά της νέας Ελληνικής γλώσσας: Ακαδημίας και Μπαμπινιώτη».

Η «νομιμοποίηση» της χρήσης μιας λέξης δεν εξαρτάται από το αν αποτελεί λήμμα σε ένα λεξικό, και μάλιστα της αρχαίας ελληνικής. Ως προς τα νεοελληνικά λεξικά, δεν υπάρχουν «επίσημα» λεξικά της νέας ελληνικής γλώσσας. Και να υπήρχαν όμως τέτοια, είναι δεδομένο ότι στο λημματολόγιο ενός λεξικού περιλαμβάνεται μόνο ένα τμήμα του λεξιλογίου μιας γλώσσας. Μπορεί βέβαια να ξενίζει μια λέξη οικεία ίσως σε έναν πιο στενό κύκλο η οποία απευθύνεται στο ευρύ κοινό, αυτό όμως είναι άλλο θέμα, όπως προαναφέρθηκε.

Επίσης, ένα μέλος του γκρουπ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ σχολίασε:

«Το ενδεχόμενο της χρήσης εξεζητημένων όρων και λέξεων, μόνο και μόνο για να δημιουργήσουμε εντυπώσεις και να αποτελέσουμε για λίγες μέρες αντικείμενο συζήτησης, το εξετάζουμε; Είμαι βέβαιος ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση ο σκοπός επετεύχθη».

Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν αυτός ήταν ο σκοπός της Κ. Ν., γιατί δεν είμαστε μέσα στη σκέψη της. Εγώ περιορίζομαι στα δεδομένα. Όταν δηλαδή κάποιος ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει η λέξη ξενοδοχία, του αντιτάσσω με στοιχεία ότι όντως υπάρχει. Να προσθέσω ότι και στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα παρατηρείται το φαινόμενο αυτό, να ασκείται δηλαδή «κριτική» που δεν βασίζεται στα πραγματικά δεδομένα. Το ίδιο έχει κάνει γνωστός γλωσσοφιλόλογος, ομοϊδεάτης της Κ. Ν. – έχω γράψει σχετικά σε αυτό εδώ το ιστολόγιο. Δικός μου σκοπός είναι να προτάσσω την αλήθεια και να προβάλλω κείμενα που κάνουν το ίδιο. Τέτοια είναι π.χ. τα κείμενα των κυρίων Α. Καρίπογλου και Γ. Φαρμάκη στο Facebook, οι οποίοι, χωρίς να έχουν ιδεολογική συγγένεια με την Κ. Ν., υπερασπίστηκαν την αλήθεια.

Τέλος, παραπέμπω σε μια εξαιρετική ανάρτηση, την οποία κοινοποίησα στο γκρουπ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ (βλ. εδώ), αλλά και στο σχόλιο που έκανα εκεί.

Σχετικοί σύνδεσμοι:

1) https://bit.ly/3dANNhM

2) https://bit.ly/2UYymcY

«Το Άγιο Όρος είναι Άγιον Όρος»

«Το Άγιο Όρος είναι Άγιον Όρος»

«Σχεδόν πάντοτε συναντά κανείς πλέον στον γραπτό και στον προφορικό λόγο την ονομασία Άγιο Όρος, η οποία προφανώς θεωρείται συνεπής με τη δημοτική γλώσσα. Το θέμα της χασμωδίας/κακοφωνίας φαίνεται ότι έχει ξεχαστεί. Ας το παραδεχθούμε: το “ν” στο Άγιον Όρος δεν είναι καθαρευουσιανισμός, είναι χάριν ευφωνίας».

Στην ερώτηση ποιο από τα δύο είναι το σωστό, «Άγιο Όρος» ή «Άγιον Όρος», η απάντηση είναι προφανής: και τα δύο είναι δεκτά, και μάλιστα καταγράφονται σε γνωστά νεοελληνικά λεξικά. Ο ισχυρισμός ότι «σχεδόν πάντοτε» πλέον γράφεται και λέγεται «Άγιο Όρος» μένει να αποδειχτεί. Η διαδικτυακή αναζήτηση του «Άγιον Όρος» πάντως οδηγεί σε ικανό αριθμό παραδειγμάτων χρήσης, ενώ χρειάζεται έρευνα για να αποφανθεί κανείς πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα με την πάροδο του χρόνου. Επίσης, μια χασμωδία μπορεί να υπάρχει στο «Άγιο Όρος», αλλά η κακοφωνία είναι κάτι το υποκειμενικό. Κι αν «έχει ξεχαστεί» το θέμα της χασμωδίας/κακοφωνίας, μπορεί να μην υπάρχει κακοφωνία. Και κάτι ακόμα: μπορεί το «ν» στο «Άγιον Όρος» να μην είναι καθαρευουσιανισμός αλλά χάριν ευφωνίας, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όποιος λέει «Άγιο Όρος» κάνει μια επιλογή συνεπή με τη δημοτική. Προσωπικά, λέω αυθόρμητα «Άγιο Όρος» χωρίς να σκέφτομαι την αντίθεση δημοτικής-καθαρεύουσας, ενώ δεν αποκλείω να έχω πει και «Άγιον Όρος» μερικές φορές. Στο λήμμα ενός νεοελληνικού λεξικού βέβαια πρέπει να καταγραφούν και τα δύο, «Άγιο Όρος» και «Άγιον Όρος», ως υπαρκτά, όπως και να τα κρίνει κανείς.

ΑΠΛΟΛΟΓΙΑ

 

ΛΚΝ, απλολογία: «γραμματικό φαινόμενο που παρατηρείται σε μια λέξη όταν αποβάλλει τη μία από τις δύο συνεχόμενες συλλαβές της που έχουν τα ίδια ή συγγενικά σύμφωνα, π.χ. αποφοιτητήριον > αποφοιτήριο» (βλ. εδώ).

Σχετικός σύνδεσμος: εδώ

Στην περίπτωση του αποστρατιωτικοποίηση-αποστρατικοποίηση μπορεί κανείς να δεχτεί σε μια έκδοση –αλλά και στο λήμμα ενός λεξικού ως πρώτο τύπο– το αποστρατιωτικοποίηση, που άλλωστε είναι σήμερα ακόμα υπαρκτό. Απεναντίας, στο αρχαίο ἀμφορεύς < ἀμφιφορεύς η αλλαγή έχει συντελεστεί εδώ και αιώνες. Η μία περίπτωση δηλαδή μπορεί να διαφέρει από την άλλη. 

Σε επιμέλεια βιβλίου θα έγραφα αποστρατιωτικοποίηση και περιβαλλοντολόγος. Σε λεξικό θα κατέγραφα τους ίδιους τύπους ως πρωτεύοντες και τους νεότερους –αποστρατικοποίηση και περιβαντολόγος– ως δευτερεύοντες δίνοντας κάθε φορά τη σχετική ετυμολογική εξήγηση.