ΠΟΣΕΣ ΜΕΘ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ;

Γλωσσολόγος, σε ανάρτησή του στο Facebook, σχολιάζει εύστοχα άρθρο γνωστού συγγραφέα στο «Βήμα» και, ειδικότερα, τον ισχυρισμό ότι «η αρχαία ελληνική είναι η μόνη γλώσσα στον κόσμο που διαθέτει ευκτική ρηματική έγκλιση – για να εκφράσει την επιθυμία»:

«Πραγματικά έχει καταντήσει αποκαρδιωτικό. Ακόμα και από σοβαρούς ανθρώπους διαβάζει κανείς ό,τι να ’ναι για τη γλώσσα, λες και δεν υπάρχουν γλωσσολόγοι στην Ελλάδα. Φανταστείτε να βγω να πω κάτι για την Ιατρική, τη Δομική Μηχανική ή την Παλαιογραφία χωρίς να ρωτήσω έναν συνάδερφο πιο ειδικό από εμένα».

Όσοι ασχολούνται με τη γλωσσολογία ξέρουν πολύ καλά τι σημαίνει δημόσιος λόγος για τη γλώσσα ερήμην της γλωσσολογίας. Ας δει κανείς π.χ. επιστολές αναγνωστών –γιατρών, δικηγόρων, στρατιωτικών κ.ά.– για θέματα γλώσσας στην «Καθημερινή» με ρυθμιστικά σχόλια κτλ.

Δυστυχώς όμως και γλωσσολόγοι εκφράζουν απόψεις (για μη γλωσσικά θέματα) χωρίς να έχουν ρωτήσει ειδικούς. 

Πρόσφατο παράδειγμα: το ερώτημα πόσες ΜΕΘ θα μπορούσαν να κατασκευαστούν με τα λεφτά του Μεγάλου Περιπάτου της Αθήνας. Έναν άνθρωπο που ειδικεύεται στη διοίκηση επιχειρήσεων αν ρωτήσει κανείς, θα μάθει ότι αυτός ο συσχετισμός είναι άστοχος. Κακώς σπαταλήθηκαν τα χρήματα, αλλά ούτως ή άλλως με αυτά δεν θα μπορούσαν να κατασκευαστούν ΜΕΘ, γιατί πρόκειται για άλλο προϋπολογισμό, για άλλο ταμείο.

Παλιότερο παράδειγμα, από την προεκλογική περίοδο του 2019: η ταύτιση της επταήμερης λειτουργίας μιας επιχείρησης με την επταήμερη εργασία. Ένας ειδικός στη διοίκηση επιχειρήσεων εδώ θα μας εξηγούσε ότι άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Επίσης, με την επταήμερη λειτουργία της αυξάνει τα έσοδά της μια επιχείρηση, αλλά είναι και ένας τρόπος μείωσης της ανεργίας, αφού λ.χ. το τάδε πολυκατάστημα, για να λειτουργήσει και Κυριακή, θα πρέπει να προσλάβει επιπλέον προσωπικό. Επτά μέρες την εβδομάδα δεν γίνεται να δουλεύουν οι ίδιοι.

Και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις, γράφτηκαν ανακρίβειες και από γλωσσολόγους, οι οποίοι φυσικά δεν μπήκαν στον κόπο να ρωτήσουν ειδικούς.

Πρόκειται για ευρύτερο φαινόμενο. Το «Φανταστείτε να βγω να πω κάτι για την Ιατρική» κτλ. ούτως ή άλλως το βλέπουμε σε μερικούς γλωσσολόγους (στους ίδιους και τους ίδιους, σημειωτέον):

ΠΡΟΣΘΗΚΗ

Πολύς κόσμος δεν έχει καταλάβει τι σημαίνει διαφορετικά ταμεία και κάνει συζητήσεις καφενείου. Ας πούμε ότι κάποια είναι διαχειρίστρια στην πολυκατοικία της κι ότι υπάρχουν 1.000 ευρώ στο κοινό ταμείο. Δεν είναι λογικό εγώ να της προτείνω να αγοράσει ρούχα με αυτά τα λεφτά. Παρόμοια είναι η περίπτωση του Μεγάλου Περίπατου και των ΜΕΘ. Ο μεταξύ τους συσχετισμός είναι άστοχος. Άλλο παράδειγμα: η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει χρήματα για κάποιον σκοπό, τα οποία δεν μπορείς να ξοδέψεις αλλού. Μόνο όταν μιλάμε για το ίδιο ταμείο στέκει το να ξοδευτούν λιγότερα για το χ και περισσότερα για το ψ. Μπορεί να είναι τέτοια η περίπτωση των 18,5 εκατομμυρίων. Δεν το έχω ψάξει ούτε έχω ρωτήσει. Ακόμα όμως κι αν οι αντιδράσεις για τα 18,5 εκατομμύρια είναι απολύτως δικαιολογημένες, άλλο θέμα αυτό και άλλο η σύνδεση Μεγάλου Περίπατου και ΜΕΘ, που εξακολουθεί να είναι άστοχη. Ας μη συγχέουμε πράγματα άσχετα μεταξύ τους. Θα επαναλάβω ότι χωρίς ενημέρωση δεν διαφέρουμε από τους αρχαιολάτρες, που τα βάζουν με τους γλωσσολόγους. 

Θα διαβάζαμε λιγότερες τέτοιες ανακρίβειες στο διαδίκτυο, αν ήμασταν εξοικειωμένοι από τα μαθητικά μας χρόνια με βασικές έννοιες οικονομικών, λογιστικής, διοίκησης επιχειρήσεων κτλ.

(Και μετά θα με κατηγορήσουν κάποιοι ότι τους αρνήθηκα το δικαίωμα να είναι πολιτικοποιημένοι. :))

Τέλος, και ένας ομότιμος τα έβαλε με δύο γυναίκες γλωσσολόγους και τις χαρακτήρισε τρολ. Είναι λυπηρό να χρησιμοποιούνται τέτοιοι χαρακτηρισμοί από πανεπιστημιακούς.

«Η γλώσσα δεν είναι ένα απλό εργαλείο επικοινωνίας» κτλ. κτλ.

Έστω και με παρεμφερή διατύπωση, συνέχεια επαναλαμβάνεται η άποψη ότι η γλώσσα δεν είναι ένα απλό εργαλείο επικοινωνίας αλλά... (στοιχείο ταυτότητας κτλ.). Ακόμη και σήμερα είδα ένα σχετικό δημοσίευμα, ενώ θυμάμαι να διαβάζω παρόμοια εδώ και τουλάχιστον 25 χρόνια. Χωρίς να αρνούμαι ότι μια γλώσσα μπορεί να είναι και στοιχείο ταυτότητας, ήθελα από καιρό να πω ότι ούτως ή άλλως ένα εργαλείο επικοινωνίας δεν είναι κάτι «απλό», όποια σημασία κι αν δώσουμε στο συγκεκριμένο επίθετο. Σε αυτό το «απλό» εργαλείο επικοινωνίας στηρίζεται η ίδια η ζωή μας. Πρώτα απ’ όλα, χωρίς επικοινωνία δεν ενεργοποιείται ο έμφυτος μηχανισμός γλωσσικής κατάκτησης που διαθέτει ο άνθρωπος. Κι αν, ως διά μαγείας, χανόταν ξαφνικά η γλώσσα ως όργανο επικοινωνίας, η καταστροφή θα ήταν ανυπολόγιστη. Η ανθρώπινη ζωή στον πλανήτη προϋποθέτει αυτό το «απλό» εργαλείο επικοινωνίας. Γιατί λοιπόν να το θεωρούμε υποδεέστερο σε σύγκριση με τη γλώσσα ως στοιχείο ταυτότητας, δύναμη πολιτισμού κτλ.; Πράγματι, «η γλώσσα, πέρα από ένα απλό όργανο, είναι ο πολιτισμός μας, η ιστορία μας, η σκέψη μας, ο ψυχισμός μας, η ταυτότητά μας». Προϋπόθεση όμως για όλα αυτά τα σπουδαία είναι η λειτουργία της ως οργάνου ή εργαλείου επικοινωνίας. Η γλώσσα είναι κυρίως όργανο επικοινωνίας.

Η άλλη μισή αλήθεια

Στα περισσότερα έχει δίκιο ο αρθρογράφος. Η άλλη μισή αλήθεια όμως είναι ότι το λεξικό στο οποίο συμμετείχε, το «κορυφαίο μακράν» κατά την άποψή του, έχει αμέτρητα λάθη, πολύ περισσότερα από του Μπαμπινιώτη.

1) «Έγχρωμα λήμματα και έγχρωμο ένθετο υπήρχαν και στην 4η έκδοση του Λεξικού. Δεν αποτελεί αυτό ελληνική καινοτομία». 

Ο Γ. Μπ. πουθενά δεν γράφει ότι δεν υπήρχαν έγχρωμα λήμματα και έγχρωμο ένθετο και στην 4η έκδοση του Λεξικού ή ότι αυτό αποτελεί ελληνική καινοτομία. Επομένως, σε τι απαντά ο αρθρογράφος; 

2) «Για την ορθογραφία που χρησιμοποιεί σε ορισμένες λέξεις ο κύριος Μπαμπινιώτης δεν θα γράψουμε κάτι». 

Δεν θα γράψουμε κάτι, αμέσως παρακάτω όμως γράφει... 

3) «Γιατί να υπάρχει το γενικό και αόριστο 9ος αιώνας όταν έχουμε ακριβή ημερομηνία (867) και γνωρίζουμε ότι Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν τότε ο Φώτιος;» 

Δεν είναι αξιοσημείωτη έλλειψη. Αρκεί το γενικό «τον 9ο αιώνα». Συν τοις άλλοις, η αναφορά σε «Φώτειο» σχίσμα θα ανάγκαζε τον συντάκτη να εξηγήσει γιατί λέγεται έτσι. Για λόγους συντομίας λοιπόν μπορεί να αρκεστεί σε κάτι γενικό. Δεν είναι λάθος ούτε παράλειψη. 

4) «Είχαμε προσαγωγή του βρέφους Ιησού; Προφανώς όχι». 

Η λέξη προσαγωγή δεν έχει μόνο τη γνωστή σημασία ως νομικός όρος. Η διαδικτυακή αναζήτηση δείχνει ότι υπάρχουν χρήσεις όπως «η προσαγωγή του βρέφους Ιησού», έστω λιγότερο συχνά, έστω σε λόγια συμφραζόμενα. Θα μπορούσε να αποφευχθεί η συγκεκριμένη λέξη, αλλά και πάλι δεν πρόκειται για λάθος. 

5) «Το παράδοξο είναι ότι στην ετυμολογία της λέξης Υπαπαντή στο Λεξικό Μπαμπινιώτη αναγράφεται: ΕΤΥΜ. <μτγν. υπαπαντή <υπαπαντώ προϋπαντώ <υπ(ό) + απαντώ. Δεν υπάρχει το υπαπαντώ ως προσάγω όπως θα ανέμενε κάποιος με βάση τον ορισμό (και ορθά βέβαια δεν υπάρχει)». 

Δεν είναι παράδοξο ότι στην ετυμολογία δεν υπάρχει το υπαπαντώ ως προσάγω. Πρόκειται για ετυμολογική πληροφορία, που αφορά το μεταγενέστερο ή ελληνιστικό υπαπαντή. Κάλλιστα μπορεί να διαφέρει σημασιολογικά ένας νεοελληνικός από έναν ελληνιστικό τύπο.

6) «Θα μπορούσε να γραφτεί ότι “Υπαπαντή είναι η έλευση και υποδοχή του βρέφους Ιησού από τον Συμεών ως Σωτήρα στον ναό των Ιεροσολύμων”». 

Δεν είναι ακριβώς έλευση. Το λόγιο προσάγω σημαίνει οδηγώ, φέρνω. Άλλο έρχομαι και άλλο με οδηγούν, με φέρνουν. Επίσης, με τη λογική του αρθρογράφου, το ελληνιστικό υπαπαντώ διαφέρει σημασιολογικά όχι μόνο από το προσάγω, αλλά και από το έρχομαι. Γιατί λοιπόν αντιπροτείνει τη λέξη έλευση; Δεν είναι επιχείρημα αυτό βέβαια. Είπαμε, «με τη λογική του αρθρογράφου». 

7) «Το προσαγωγή θεωρούμε ότι είναι παντελώς άστοχο. Θυμίζει σε όλους μάλλον προσαγωγές και συλλήψεις κακοποιών, μπαχαλάκηδων κλπ.» 

Θα μπορούσε να αποφευχθεί η χρήση μιας λέξης που συνήθως χρησιμοποιείται με άλλη σημασία. Καλό είναι βέβαια να προσθέσουμε ότι δεν υπάρχει περιθώριο παρερμηνείας. Κανείς δεν θα νομίσει ότι οι χριστιανοί γιορτάζουν τη σύλληψη του Ιησού ως βρέφους. 

8) Το πλαισιωμένο σχόλιο κάτω από το λήμμα Βόρεια Μακεδονία δεν είναι γραμμένο με την απαιτούμενη αποστασιοποίηση που πρέπει να χαρακτηρίζει ένα λεξικό. Από την άλλη όμως σωστά υπάρχει λήμμα Σκόπια. Εφόσον είναι σε χρήση ακόμα αυτή η ονομασία, μπορεί να λημματογραφηθεί, αρκεί βεβαίως να αναφέρεται ξεκάθαρα –και χωρίς σχόλια με ιδεολογικό υπόβαθρο– ότι η επίσημη ονομασία είναι Βόρεια Μακεδονία. 

9) Γράφεται <Ζορρό> και όχι <Ζορό>, γιατί δεν είναι κοινή ξενική λέξη, αλλά ξενικό κύριο όνομα. 

10) Με τι αντικειμενικότητα εκφράζει άποψη ο αρθρογράφος για το ΧΛΝΓ, εφόσον υπήρξε συνεργάτης του συγκεκριμένου λεξικού; 

11) Σχετικά με τις λέξεις διαβητικός, αγεφύρωτος και αγγελοπρόσωπος, ούτε το ΛΚΝ τις ετυμολογεί από τη μεσαιωνική ελληνική.

Στο λήμμα διαβητικός το λεξικό της Θεσσαλονίκης παραθέτει την εξής ετυμολογία (βλ. https://bit.ly/2lhcgRp):

[λόγ. < γαλλ. diabétique < ελνστ. διαβήτ(ης) (δες διαβήτης 2) -ique = -ικός (πρβ. σπάν. μσν. διαβητικός)]

Δηλαδή ναι μεν υπάρχει μεσαιωνικός τύπος διαβητικός, αλλά ο σημερινός δεν προέρχεται απευθείας από εκείνον. Σίγουρα ο αείμνηστος Ε. Πετρούνιας, που είχε αναλάβει την ετυμολογία στο ΛΚΝ, ήταν ειδικός, και πάντως η ετυμολογία του σχετικού λήμματος δείχνει ότι έχει λάβει υπόψη τον μεσαιωνικό τύπο και έχει αναπτύξει τον σχετικό προβληματισμό. Ειδικοί ετυμολόγοι, όπως αυτοί που έχουν εργαστεί στα πιο γνωστά νεοελληνικά λεξικά (πλην ΧΛΝΓ), μπορούν να μας διαφωτίσουν για το αν οι λέξεις αγεφύρωτος και αγγελοπρόσωπος αποτελούν παρόμοιες περιπτώσεις.

12) Το παράδειγμα με τα μακαρόνια που λήγουν το 2010 θα μπορούσε εξαρχής να είναι διατυπωμένο διαφορετικά. Δεν χρειάζεται να γίνεται επικαιροποίηση στοιχείων σε τέτοιες περιπτώσεις, γιατί εκ των πραγμάτων οι λεξικογράφοι θα μένουν πίσω, κυνηγώντας τον χρόνο. Από την αρχή θα μπορούσε λοιπόν να γίνει λόγος π.χ. για μακαρόνια που λήγουν σε δύο μήνες, χωρίς αναφορά σε συγκεκριμένο έτος.

Επίσης, η εξάρθρωση μιας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν πρέπει να διαβαστεί κατ’ ανάγκην σαν είδηση. Είναι και ένα ιστορικό γεγονός. Ένα αναδιατυπωμένο παράδειγμα όπως «το 1988 εξαρθρώθηκε η τρομοκρατική οργάνωση “Ερυθρές Ταξιαρχίες”», αν έτσι έχουν τα πράγματα από ιστορική άποψη, θα ήταν μια χαρά.

Ομοίως, μπορεί να γίνει αναφορά σε βομβιστική ενέργεια της «17 Νοέμβρη» με αναδιατύπωση, χωρίς το επίθετο νέα.

Πάντως, η αναφορά σε συγκεκριμένες τρομοκρατικές οργανώσεις κάνει τα εν λόγω παραδείγματα πιο περιεκτικά.

Στα περισσότερα από τα λοιπά σημεία έχει δίκιο, αλλά βέβαια δεν πρόκειται να αρθρογραφήσει για τα αμέτρητα λάθη του λεξικού στο οποίο συμμετείχε.

«Είναι άκομψο άσχετοι να κάνουν υποδείξεις σε επιστήμονες λεξικογράφους»

«Είναι άκομψο άσχετοι να κάνουν υποδείξεις σε επιστήμονες λεξικογράφους» (βλ. εδώ)

Η αντιδιαστολή μεταξύ «άσχετων» και «επιστημόνων λεξικογράφων» είναι συζητήσιμη. Η λεξικογραφία είναι ένας κλάδος στον οποίο η έννοια της ειδίκευσης σχετικοποιείται. Σε ένα οργανωμένο λεξικό συνεισφέρουν υλικό ειδικοί από διάφορους γνωστικούς τομείς, γιατί είναι βέβαιο ότι ο φιλόλογος ή ο γλωσσολόγος θα κάνει λάθη ως μη ειδικός. Ακόμα και ο συντονισμός ενός λεξικού μπορεί να ανατεθεί σε κάποιον που δεν είναι φιλόλογος ή γλωσσολόγος, γιατί στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για έργο ερευνητή της γλώσσας αλλά πρότζεκτ μάνατζερ. Επίσης, δεν ξέρω τι σημαίνει «επιστήμονας λεξικογράφος». Η σύνταξη ενός λήμματος πάντως, όπως και η δημιουργία ενός λεξικού, δεν είναι επιστήμη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι απαιτητική διαδικασία. Επομένως, όχι μόνο δεν είναι άκομψο να γίνονται υποδείξεις σε μια λεξικογραφική ομάδα, αλλά ίσα ίσα είναι ευπρόσδεκτο – και βέβαια οι υποδείξεις, οι παρατηρήσεις κτλ. κρίνονται κατά περίπτωση.

Επιστρέφω πίσω

 

Γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, μόνο που το σχόλιο «ΥΠΗΡΧΕ δηλαδή περίπτωση να επιστρέψει μπροστά;!» δεν είναι γλωσσολογία.